2893765 . Ziyaretçi


Okunma Sayısı: 6361

Bu Sayıdaki Diğer Yazılar

Metni Yazdır

KÖPRÜ E-posta listesi

KÖPRÜ Dergisini web üzerinden www.yeniasyakitap.com adresinden satın alabilirsiniz.

Kampanyamızdan yararlanarak dergimizin eski sayılarına uygun fiyata sahip olabilirsiniz tıklayın.


 KÖPRÜ / Kış 2009 
 Demokrat Anayasa Arayışları
 KÖPRÜ / Bahar 2005 
 Sivil Toplum & İletişim


Copyright © 2006
KÖPRÜ Dergisi
Her Hakkı Saklıdır

Bilim ve Din
Kış 96   [ 53. Sayı ]


Fahreddin-i Râzi

Mahmut Metin

Düşünceleri ve eserleriyle 12.yüzyılın müceddidi kabul edilen Fahreddin-i Râzi, bilim ve dinî hükümleri birbirine yaklaştırarak, bu konuda kendine has bir metod geliştirmiştir. Eserleri ile İslam düşünce tarihinde derin izler bırakan Râzi, ne yazıkki ülkemizde yeterince tanınmamaktadır.

1149 tarihinde İran sınırları içindeki Rey şehrinde doğdu. İlk derslerini babasından aldı. Doğdugu şehirde ve Mergan'da devrin meşhur hocalarından dersler aldı. Belli bir olgunluğa geldiğine kanaat getirince Harezm'e Mutezilîlerle tartışmaya gitti. Ardından Buhara, Semerkand ve Gazne'de bulundu. Sonra Herat'a yerleşti. Burada kendisine tahsis edilen medresede dersler verdi. Keramilerle1 bir tartışması yüzünden onların teşviki ile 1209 yılında zehirlenerek öldürüldü.2

Bilgi probleminde ve akıl yürütmede aklı sebep, bilgiyi onun sonucu olarak görmediği gibi, aklın bilginin kaynağı olduğu görüşünü de reddeder. Ona göre Allah akletmeyi yaratır ve bilgi onu zorunlu olarak izler. Akıl ve bilime verdiği önemi, bunların dini esaslarla ilişkisini ve Râzi'nin metodundaki fonksiyonlarını onun ilgilendiği bilimlerdeki görüşlerini inceleyerek anlayabiliriz.3

Râzi'nin en meşhur oldugu ilim dalı kelâmdır. Kelam ilmini ilimlerin en şereflisi ve mükemmeli olarak görür. Başlangıçta sadece mantık medoduna sahip bulunan kelam ilmi, Gazzali ile birlikte mantığın yanı sıra akli delilleri ve felsefi görüşleride kullanmaya başladı. Râzi ise bu metodu benimseyerek zirveye ulaştırdı. Kelamda bir "felsefi kelam" ekolü oluşturmayı başardı. Kendisinden sonrakiler tarafından bu ekolün kurucusu kabul edildi.

Râzi, dönemindeki İslam düşünürlerine oranla daha fazla akılcıdır ve kelam ilminde de akla diğer alimlerden daha fazla değer vermiştir. Kelamda gayesi Allah'ın varlığını ispat için delil getirmek suretiyle akli ve nakli delilleri birleştirmek ve bu akıl-vahiy uyumundan bir ilim meydana getirmektir. En önemli kelam kitapları Muhassal, Erba'in fî-Usül el-Din, Levâmi el-Beyyinât'tır.4

Tefsir ilminde de akli esaslarla vahyin esaslarını birleştirir. Akli mahiyetteki ayetler için daima aklını kullanır. Akli delillerle nakli teyid etmeye çalışır. Ayrıca Kur'an'daki kıstasları tahkik ederek onların ilahi ve metafizik anlamlarını tefsir eder. Tefsir ilminde akli unsuru çok kullanmasının sebebi; sahih olan aklın sahih olan nakle muhalif olmayacağı görüşündedir. O, her ikisininde aynı kaynaktan çıktığını savunur. Aralarında gerçek bir zıtlığın olmayacağını düşünür. Tefsirlerinde bütün meseleleri, ikna edici bir uslûpla ve sağlam felsefi temellere dayandırarak inceler. Nübüvvet ve mucizeler hakkında kuvvetli akli deliller ortaya koyar. En meşhur tefsiri; "Tefsir el-Kebir" olarak bilinen Mefâtih el-Gayb'dır.5

Râzi fıkıhla da ilgilenmiştir. Kendisi Şafi'dir ve bu mezhebin önde gelenlerinden biri olarak kabul edilir. Özellikle fıkıh usulünde alim olup, bu ilmi kelami bir üslupla incelemiştir. Onun fıkıhtaki kendine özgü yerini, fıkhın teorik esaslarına yaptığı katkılar belirler.

Felsefeyi ise Gazzali'nin etkisinde kalarak incelemeye başlar. İslam filozoflarını, Yunan felsefecilerinin etkisinde kalıp onları bütünüyle benimseyenler ve onlârı tamamen reddedenler olarak ikiye ayırır. Her ikisinin de hatalı olduğu görüşündedir. Kendisinin onları derinliğine inceleyip, doğrularını alıp yanlışlarını reddettiğini belirtir.

İslam dünyasında, Yunan felsefesinden etkilenip benimsedikleri felsefeyi temel alarak, İslam'ın hükümlerini bu felsefeye uydurmaya ve dini bu bakış açısından değerlendirip felsefelerine uymayan dini hükümleri tevil (başka anlam verme) yolu ile değiştirmeye çalışan Meşşaileri sert bir biçimde eleştirmiştir. Meşşailerle olan bu mücadelesi İslam dünyasında İşrâkî6 ve tasavvufı doktrinlerin gelişmesine uygun bir zemin hatırlamıştır. En önemli felsefi eseri Mebâhis el-meşrikıyye'dir.

Râzi bir ara tasavvufa da yönelmiştir. Fakat onu ancak "tasavvufa ilgi duyan bir kelamcı" diye nitelemek daha doğru olur. Hayatı şan, şöhret ve zenginlikle geçmiştir. Zühd hayatı yaşamamıştır. Hatta Muhyiddin-i Arabi, kendisine yazdığı bir mektupta "Allah'ı bilmek, varlıgını bilmenin gayrıdır" diyerek, kelam ilmi ile kazanılan marifetin Allah'ı tam ve kâmil olarak tanımaya kâfı gelmediği ve huzuru kazanmaya yetmediği ikazında bulunmuş,7 ve Allah'ı tanımak ve huzurunu kazanmak için gayret etmesini tavsiye etmiştir.

Râzi'nin tasavvufi yönünü açıklayacak kaynak pek yoktur. Onun tasavvufi yönü yazdığı şiirlerden ve bazı şairlere olan ilgisinden çıkartılmaktadır.

Pozitif (müsbet) ilimlerin bir çok dalı ile uğraşmıştır. Matematik, tıp, astronomi, ziraat gibi bir çok dalla ilgilenip bu dallarda bir çok eser vermiştir. Râzi'nin ilimler ansiklopedisi "Câmi el-Ulûm" İslam tarihinde çok özel bir yere sahiptir. Râzi'nin pozitif ilimlerdeki önemi; dini ve tabiat ilimlerini birbirine yaklaştırmasında ve tabiatı tefekkürî bir bakışla incelemesindedir.

Râzi, akıl ve vahyin birbirlerine zıt olmadıkları görüşündedir. Akıl ve bilime verdiği görev ise, dinin esaslarını teyid etmek ve onların açıklanıp anlaşılmasını sağlamaktır. Onun için akıl, Allah'ın kâinata koyduğu hazinelerin anahtarıdır. Bilim ise Allah'a giden kapıların çözülmüş şifrelerdir.

Dipnotlar

1. Horasan'da yaygın bir mezhep. Geniş bilgi için bkz. İslam Ansiklopedisi, MEB Yayınları. İstanbul, Cilt 6, s.594-595

2. Biyografisi için bk. İslam Ansiklobedisi, MEB Yayınları, İstanbul 1964, Cilt. 9, s. 445-446

3. Hayatı, eserleri ve ilgilendigi ilimler hakkında bkz. İslam Düşüncesi Tarihi, İnsan Yayınları, Editör M.M.Şerif, Cilt 2. s. 267-285

4. Eserleri Tefsir el-Fatiha, Tefsir Suret el-Bakâra; Esmâ Allah el-Hüsna, Münazarat, Lubâb el-İşârât, el-Tubb, el-Kebir, el-mahsül fil Usûl el-Fıkh, el-Meâlim ihkâm el-Ahkâm Tefsiri hakkında geniş bilgi için bkz. Fahruddin er-Râzi Tefsir-i Kebir; Çev. S. Yıldırım, L. Cebeci, S. Kılıç,C. S. Doğru. Akçağ Yayınları, Ankara 1988.

5. Tefsiri hakkında geniş bilgi için bkz. Fahruddin er-Râzi Tefsir-i Kebir, Çev. S. Yıldırım, L. Cebeci, S. Kılıç, C. S. Doğru, Akçağ Yayınları, Ankara 1988.

6. Gerçeğe akıl yoluyla değil sezgi ile varılabileceğini savunan görüş. Geniş bilgi için bkz. İslam İnançları Sözlüğü, O. Hançerlioğlu, Remzi Kitapevi, İstanbul 1994.

7. Bediüzzaman Said Nursi, Mektubât, Yeni Asya Neşriyat, Almanya 1994, s. 317.

Yukarı