2893765 . Ziyaretçi


Okunma Sayısı: 3302

Bu Sayıdaki Diğer Yazılar

Metni Yazdır

KÖPRÜ E-posta listesi

KÖPRÜ Dergisini web üzerinden www.yeniasyakitap.com adresinden satın alabilirsiniz.

Kampanyamızdan yararlanarak dergimizin eski sayılarına uygun fiyata sahip olabilirsiniz tıklayın.


 KÖPRÜ / Bahar 2000 
 Bediüzzaman Özel Sayısı
 KÖPRÜ / Bahar 96 
 Çağdaş Kur’an Yorumu


Copyright © 2006
KÖPRÜ Dergisi
Her Hakkı Saklıdır

Evrensel Barışa Çağrı
Bahar 2003   [ 82. Sayı ]


Savaşların Gizli Nedeni Toplumsal Narsisizm

Reha Fırat

Şiddeti yok eden şiddet, yalanların en alçakçası değilse,
Vehimlerin en şairanesi. Her kavganın ezeli mazereti;
son kavga olmak.
—Cemil Meriç

Ele aldığımız konunun (barış) ne kadar canverici olduğunu (canalıcı olan savaştı çünkü) bu yazı(lar) yazılırken ortaya çıkan güncel makro siyasi gelişmeler ışığında, yerküremiz üzerinde yaşayan tüm insanlar olarak bir kez daha idrak etmeye "duçar" olduk. Yakıcı bir gerçeklik içinde televizyonlarımızın başında "seyirciydik".

Herkes barışı istiyordu. Belki de tarih boyunca hiç kimse savaşmak için savaşmadı. Ama insanlar sık sık savaşmak için "makul"(!) gerekçeler buldular. Tüm "savaş" harcamaları "savunma" bakanlıklarınca yapıldı. Artık postmodern zamanlarda saldırının da savunma amacıyla yapılabildiğini hep birlikte gördük. "Önleyici saldırı" barışa gölge düşmemesi, masum insanların teröre kurban gitmemesi(!) için eylem değil, hatta niyet de değil, niyetinin bozulmuş olma potansiyeline ilişkin şüpheden hareketle "ötekini" bertaraf etti.

Kabil'in Habil'i öldürmesiyle başlayan kavga hâlâ devam ediyor. Bu kadim kavganın analizinde üç neden üzerinde durulur.1

1- Mülkiyet paylaşımı

2- Cinsellik (Kabil, Habille nişanlanmış olan kız kardeşiyle kendisi evlenmek ister)

3- Kişilik yapısı; ikisi de aynı toplumun üyesi, aynı çevrede doğup büyümüş, aynı anne-babanın çocuklarıdır ama insan davranışının ezeli iki ucunu temsil edecek kadar ayrı kişilik yapısına sahiptirler.

Bu kavganın nedenini tek kelimeye indirgersek karşımıza "menfaat" kelimesi çıkar. Kişinin kendi menfaatlerini maksimize etme isteğinin ana dinamiği, bir başka deyişle "motor gücü" ise her insanda belirli ölçülerde varlığını sürdüren ve belli ölçülerde terbiye edilmiş ve yönlendirilmiş narsisizmdir. Aslında tarih boyunca meydana gelmiş kıyımların, savaşların büyük çoğunluğunda (belki hepsinde) taraflardan en az birisinde bulunan dinamik etken maskelenmiş ve çoğunlukla toplumsal(laşmış) narsisizmdir.

Kabil'den söz etmişken şunu da belirtmek gerekir. Habil'in ölümü ve zürriyetsiz kalması sonucu biz yeryüzünü dolduran insanların sahip olduğu miras daha çok Kâbil'den tevarüs etmektedir. Bu soyaçekimin izleri bazılarımızda hala ne kadar canlı!

Kavga bazen ilginç paradoksal sonuçlar da doğurur. Bazen Kabiller Habillerin duvara astıkları silahları ile onları avlarlar. Max Weber, 1904-5'te yayımladığı "Protestan Etik ve Kapitalizmin Ruhu" adlı uzun makalesinde değişik etkileşimler halinde din-etik-çıkar-ekonomi-otorite ilişkilerini ele alırken, Protestanlığın zühdü ve yoksunluğu öne çıkaran anlayışının tüketimi kıstığını, biriken sermayenin daha sonra dini ve etik çerçevelerden sıyrılarak amaç dışı bir sonuç olarak kapitalizmi ortaya çıkardığını öne sürer.2 Kuzu kurt doğurmuştur.

Savaş değil savunma, tehdit değil güvenlik nedeniyle silahlanılır, savaşılır, insanlar öldürülür. Bu kavramlar sihirli sözcükler olarak kitleleri kolay hipnotize eder. Herkes kendi savaşının haklı, başkalarının savaşlarının haksız olduğunu düşünürse, savaşlar nasıl sona erer? En nihayet "ulusal güvenlik"in sınırlarını kim belirleyebilir? Askeri güvenlik, siyasi güvenlik… ve nihayet ekonomik güvenlik… Başkasının ekonomik veya askeri çöküşü bizim ekonomik güvenliğimizi garantiye alacaksa bu savaş nedeni olabilmeli midir? O zaman Chomsky'nin "Türkiye gibi paralı asker devletler…" tanımlamasına itiraz edebilir miyiz? Kavramlar ne kadar kaypak ve belirsizse, manipulasyon-yönlendirme-dezenforme etme mekanizmaları o kadar kolay işler.

Irak'a saldırma konusunda çok iştahlı olan ABD'li şahinlerin askeri sanayi ve finans kartelleriyle yakın ilişkileri dünya medyasında olduğu gibi Türkiye medyasında da gündeme geldi. Ancak Türkiye'de askeri mali yapının sanayi ve ticaretle birleşmesini sağlayan dişliler olan OYAK, ASELSAN türü kuruluşlar, Savunma Sanayi Destekleme Fonu, bir dizi silahlı kuvvetleri güçlendirme vakfı gibi kuruluşlarla, Savunma Bakanlığı bütçesinin dışına taşan ama yönetimi ve denetimi militer birimlerce sürdürülen oluşumların hesapları ve bağlantıları pek konuşulmaz. Türkiye'nin doğusunda onyıllarca süren "örtülü savaş"taki rant uzantılarının Türkiye'deki şahinlerin iştahı ile olan ilişkileri de… Nitekim OYAK gibi kuruluşların "krizde büyümesi"nin (OYAK, 2001 yılını 600 Katrilyon kârla kapattı), elindeki rekabet dışı koşullarda elde edilmiş kaynaklara bağlı olduğuna ilişkin saptamalar örneğindeki gibi "light" dokundurmaların ötesine geçen eleştiriler pek yapılmaz.3 Diğer yandan finansman kaynaklarında OYAK'ın yararlandığı büyük ayrıcalığın Avrupa Birliği müktesebatıyla uyumda zorlanacağını bilmekle, Avrupa Birliği Katılım Sürecine gösterilen direncin ilişkisi de hissedilir ama konuşulmaz.

Semavi dinler hatta hemen tüm dinler en temel ilkelerinden biri olarak insanları barışa ve kardeşliğe davet ederken, insanlar tarih boyunca belki de en büyük katliamları dinler adına yaptılar. "Bir yanağına tokat atıldığında öbür yanağını çevireceksin" diyen bir öğreti adına Haçlı Seferleri düzenlenmişken, 10 emirden biri "öldürmeyeceksin" diyen bir din adına her gün TV ekranlarımızdan yeni öldürülmüş taze çocuk cesetlerini seyrediyoruz. Diğer yandan barış ve kardeşliğe yaptığı teorik vurguya rağmen İslam'ın, Müslüman olmayan coğrafyalarda "kan ve kılıç dini" olarak algılanmasının Batılı oryantalist bakışın önyargıları yanında Müslümanların hangi hatalı pratiklerine tekabül ettiği de özgüvenli ve İslam tarihini ve psikososyal geleneğini de içine alan özeleştirel, ciddi ve muktezayı hale mutabık yeni bir anlayışla irdelenmeye muhtaçtır.

Çoğu zaman din adına yapılan savaşların psiko-sosyal analizi yapıldığında karşımıza ilginç ve örtülü bir gerçeklik çıkıyor; toplumsal narsisizm. Dinler ve benzeri üst sistemler asli yönüyle evrensel ve genel olan için bireyin kendisini bastırması ve sınırlamasını ilkesel düzeyde öne çıkarırken, pratize olan durum bazen bunun tam tersi süreçlerce belirlenebiliyor. Aslında belli orandaki bir narsisizm tüm insanlarda bulunur. Bu, ölçülü miktardaki korku gibi, kişinin hayatını idame ettirmesi için de gereklidir. İnsanın gelişimi bir yönüyle mutlak narsisizmden nesnel düşünme ve nesne sevgisi geliştirme yetisine doğru bir evrimdir. Bununla birlikte bu yeti belirli sınırları aşmaz. "Normal", "olgun" bir kişi narsisizmini yok edemese de toplumca onaylanan en az duruma indirebilmiş kişidir. Toplumsal hayata uyum sağlamayı mümkün kılan iki yoldan biri olan bu durum, narsisizmin maksimal değil, optimal olması, yani kişinin hayatını ve menfaatlerini koruyacak tarzda, toplumsal işbirliğiyle bağdaşabilecek bir kalıntı çekirdeğe indirgenmiş olarak varlığını sürdürmesidir. İkinci yol ise bireysel narsisizmin topluluk narsisizmine dönüştürülmesidir. Bu durumda narsisist tutkunun nesneleri birey yerine boy, ulus, din, ırk vb. olmuştur.4 O zaman da karşımıza milliyetçilik, ırkçılık ve bir nevi din milliyetçiliği gibi yaşantılanan taassup çıkacaktır.

Narsisist bağlılığın en tehlikeli sonucu; akılsal yargıların çarpıtılmasıdır. Narsisist bağlılığın nesnesi, nesnel değer yargılarına vurularak değil, benim bir parçam ya da benim olduğu için değerli (iyi, güzel, akıllı, vb.) sayılır. Narsisist değer yargısı önyargılı ve yan tutucudur. Bu ön yargı çoğunlukla şu ya da bu biçimde akla uydurulur. Bu akla uydurma işlemi kişinin (veya topluluğun-ulusun) zekasına ve gelişmişlik derecesine göre az ya da çok çarpıtılmış olabilir.

Topluluk narsisizmini görebilmek, bireysel narsisizmi görebilmekten daha zordur. Birisinin çıkıp da başkalarına şunları söylediğini düşünelim: "Ben (ve benim ailem) dünyanın en üstün insanlarıyız; bizden temiz, bizden zeki, bizden iyi ve bizden dürüst insan yoktur." Pek çok kimse bu insanın kaba, dengesiz, giderek deli olduğunu düşünecektir. Oysa bağnaz bir konuşmacı, kitlenin karşısına çıkıp da "ben" ve "benim ailem" yerine ulus (ya da ırk, din, siyasal parti vb.) koyarak bu konuşmayı yaptığında ülkesini, milletini vs. seven bir insan olarak övülecek ve değerli bulunacaktır. Diğer uluslar ve dinler bu konuşmaya kızacak ve makul bulmayacaklardır, ancak yüceltilen topluluğun içindeki her bireyin kişisel narsisizmi doğrulanacağı için kabul görecek ve milyonlarca kişinin paylaştığı bu yargılar akla-uygunmuş gibi görünecektir. Pek çok insanın nezdinde "akla-uygunluk" yargısını akıl değil toplumun onayı belirler.5

Bu bağlamda belki de en çok sorgulanması gereken kavram "ulusal çıkar" kavramıdır. İktidar sahipleri hemen her zaman saldırganlığı ve fırsatçılığı "ulusal çıkar"ın gereği gibi göstermişler, insanlar bu ulusal çıkar kavramını çaresiz kabullenmiş ama içini aslında "ulusal hak" kavramının içeriği ile doldurmuşlardır.

"Bu eşitsiz mücadelede barışı, özgürlüğü ve adaleti arayanların "ulusal çıkar"a karşı yükseltecekleri kavram "ulusal hak" olmalı. Biz Türkiye'ye haksızlık yapılırsa bunun karşısında dururuz. Çünkü bu haklı bir duruştur, ezilenden yana olmanın gereğidir ve dolayısıyla "ulusal hak"tır. Barış, özgürlük ve adalet yanlıları bunun ötesini reddeder, bunun ötesi insanın kendi türüne ihanet kapsamına girer. Yöneticiler medyanın bu kadar etkinleştiği bir dönemde, dezenformasyon yoluyla, tecavüzü "ulusal hak" diye göstermeye de kalkışabilirler. Yine de "ulusal çıkar" kavramını açıkça red ve teşhir etmek, "ulusal hak" kavramını savunmak atılması gereken bir adım gibi görünüyor."6

Beni heyecanlandıran bir "sağduyu"yu içinde taşıdığı için bir süreli yayından aynen alıntıladığım yukarıdaki paragrafın son cümlesindeki "uyanık olma çağrısını" son yıllarda Türkiye'yi başta Kerkük olmak üzere Ortadoğu coğrafyasından sık sık "göz süzdürülen" menfaatler karşılığında haksız ve belirsiz bir kavganın içine çekme çabaları karşısında medyamızın ağzının suyu ile gündeme taşıdığı tarihsel hak iddiaları ve taleplerini hatırlayarak yeniden değerlendirmek isabetli olacaktır.

Diğer yandan narsisizmi bir patoloji olarak incelerken, bunun iki türü arasında ayrım gözetmek önemlidir.

1- Tehlikesiz narsisizmde narsisizmin nesnesi kişinin (veya topluluğun-ulusun) kendi çabaları sonucu ortaya çıkan bir değerdir. Örneğin kişi bir marangoz, bilim adamı ya da çiftçi olarak ürettiği-ortaya koyduklarından narsisistik bir kıvanç duyabilir.

2- Patolojik narsisizmde ise narsisizmin nesnesi kişinin yaptığı ya da ürettiği bir değer değil, sahip olduğu bir değerdir; örneğin, bedeni, dış görünüşü, sağlığı, zenginliği vb.

Birinci gruba girebilecek bir narsisistik doyum nesnesinden mahrum olan, yani ürettiği ya da başardıklarıyla kendisini ortaya koyamayan geri kalmış topluluklar, çoğunlukla, "aşağı ırk" olarak algıladıkları bir ırksal gruba üstünlük taslayarak, kendi imgelerini şişirirler: "Varlıklı ve bilgili biri olmasam da önemli biriyim ben; 'beyazım' ve/veya 'Hıristiyan'ım."7 (Bir Hıristiyan olan E. Fromm yerine biz bu cümleyi kendimize de uyarlayabiliriz.)

Bazen bu durum dolaylı olarak tersinden de ifade edilebilir. Hatta çoğunlukla böyle yapılır. Sadece ötekinin kötü olduğu belirtilir; öteki geri kalmıştır, temiz değildir, daha tembeldir, daha haindir. Daha'nın öte tarafı alçaldıkça beri tarafı yükselecektir. Bu aşağılama uzaktaki ve sanal bir "öteki"ye karşı değil, çoğunlukla kendi içinde ve yanı başında olana karşı yapılır. Aynı veya komşu topraklarda yaşayan ve birbirlerine başka açılardan da bağlı olan toplulukların, örneğin İspanyollar ile Portekizlilerin, Kuzey ve Güney Almanların, İngiliz ve İskoçların birbirleriyle çatışmaları ve alay etmelerine Freud "küçük farkların narsisizmi" adını vermektedir.8 Bazen "öteki"ni dışlama ve aşağılama daha da ileri giderek patolojik bir düşünce yansıması olarak herkesi kapsar; düşman bir dünyanın ortasında, "O'nun ondan başka dostu olmadığına" inandırılan insanları savaşa teşne halde tutmak çok daha kolay olacaktır. Bu ulusal paranoya iktidarların elinde gizli bir silah olarak saklanır.

Halihazırdaki değerleri hakkında gizli bir özgüven eksikliği duygusunun sürekli geçmişteki (veya toplumlar için tarihsel) başarıları gündeme getirmesi ihtiyacı da bu mekanizmanın bir uzantısı olarak ortaya çıkar. Diğer taraftan "damarımızdaki asil kan"da rengini buradan alır!

Sonuç olarak;

Sosyal ve ekonomik düzlemde küresel bir barış için asgari düzeyde bir diğerkâmlığın olması zaruridir. Kuzeyin zengin 10 ülkesinin, güneye göre tam 75 kat daha zengin olduğu, dünyanın en zengin 10 kişisi arasındaki Microsoft'un üç ortağının kişisel servetinin yeryüzündeki 1 milyar kişinin servetinden daha fazla olduğu, Microsoft'un bir haftalık kazancıyla dünyada açlık sorununun geçici, iki aylık kazancıyla da kalıcı bir şekilde çözülebileceği hesaplanırken, her gün onlarca insanın açlıktan öldüğü bir küresel düzen, kalıcı bir barışı bu bünyede nasıl barındıracaktır?

Politik düzleme gelince; bugün Birleşmiş Milletler gibi uluslararası hukuk kurumlarını stratejik çıkarları için birer dekor olarak kullanan ABD'nin benmerkezci-narsisistik globalleşme dayatmalarına karşı özellikle Irak saldırısı sonrasında belirginleşen "küreselleşen muhalefet" olgusu, küresel barışın tesisi için bir "imkân" teşkil edebilir. Hedefi oldukları güçlü bir tehlike karşısında birleşen zayıfların ortak gücü zorbalığı önleyebilir.

Kimilerince modern siyasal felsefenin kurucusu kabul edilen 17. yüzyıl düşünürü Thomas Hobbes'un kendisiyle özdeşleşmiş eseri olan "Leviathan"da insanların, tabiatlarında bulunan sınır tanımaz iştahları ve iktidar hırsları nedeniyle bunun önüne geçebilecek, toplumu ve insanları zapturapt altına alacak güçlü ve sorgulanmaz bir devletin varlığının zorunlu olduğu tezini ileri sürmüştü. Bu tez eksikleri ve kusurları nedeniyle eleştirilse de (örneğin bizzat devletin baskısının da düzensizliği ve illegaliteyi teşvik edici bir unsur olduğu artık biliniyor) bu tezi farklı bir okumayla ele alabiliriz. Birey-birey ya da birey-devlet, toplum-devlet ilişkisinde eleştiriye açık duran bu tezi uluslararası ilişkilerde adaleti tesis edici etkin ve egemen kurumsal yapıların zarureti şeklinde okuyabiliriz. Zira kitle psikolojisinde "vicdan" daha az işe karışır, narsisizm daha gizli işler ve devletler kendilerini daha çok "la yüs'el" addetme eğilimindedirler. İkinci Dünya Savaşı'ndaki şok ve dehşetin gerekli kıldığı Nürnberg uluslararası yargılamaları bunun için bir örnek oluşturabilir. Son Irak örneğinde çok açık ortaya çıktığı gibi güçlü devletlerin dünya kamuoyunu çok da önemsemediği ve kuvvetin "hak" iddia edildiği durumların ortadan kalkması için saygın, adil, yaptırım gücüne sahip uluslar-üstü hukuksal kurumların oluşturulması veya var olanların bu ihtiyaçlar nezdinde rehabilite edilmesi gerekir. Zira küreselleşen ilişkiler, küresel bir adalet mekanizmasının güvencesini de gerekli kılacaktır.

"Uygarlıklar Çatışması" adlı makalesiyle gerek 11 Eylül'den önce, gerekse 11 Eylül'den sonra adından sıkça söz ettiren Harvard Üniversitesi Öğretim üyesi Samuel Huntington 11 Eylül'den sonra kendisiyle yapılan bir söyleşide şöyle diyordu: "Usame bin Ladin, uygarlık kimliğini yeniden kuvvetlendirdi. Batı'ya karşı savaş açarak aslında Batı'nın ortak savunma kimliğinin oluşmasını sağladı." Bu okuma biçimi tartışılabilir olsa da daha az tartışılabilir olan bir gerçek bu okuma biçiminin kör noktasında bulunuyor: Irak saldırısı sırasında ve öncesinde belki de yeryüzünde ilk defa farklı dinlere, farklı politik görüşlere ve hayat anlayışlarına sahip insanlar dünyanın değişik ülkelerinde, değişik dillerle aynı sloganları haykırdılar, aynı amaç uğruna yürüyüp değişik dillerde yazılmış aynı içerikli pankartları taşıdılar. Haksızlık ilk kez bu ölçekte bir tepkiselliği karşısına toplamayı başarabildi(!).

"Ezcümle" yerine Brezilyalı ünlü yazar Paulo Coelho'nun dünya medyasında "açık mektup" olarak yayımladığı ve içinde onlarca kez George W. Bush'a teşekkür ettiği yazısından küçük bir alıntı: "Teşekkür ederiz sana büyük önder George W. Bush. Bu yüzyılda pek az kişinin üstesinden geldiği bir şeyi başardığın için teşekkür ederim. Bütün kıtalarda yaşayan milyonlarca insanı aynı fikir uğruna savaşmak üzere bir araya getirdin, bu fikir seninkine karşı ama olsun… Teşekkür ederim, çünkü sen olmasan harekete geçme yeteneğimizi keşfedemezdik. Bu kez işe yaramayabilir, ama ileride yararı olacağı kuşkusuz…"9

Dipnotlar

Not: "Narsisizm" sözcüğü doğru olmakla birlikte örneğin Freud gibi bazı yazarlar söyleyişteki kakofoniyi önlemek için "Narsizm" şeklinde kullanmayı tercih etmişlerdir. Ben Türkçe'de sıklıkla kullanılan şeklini tercih ettim.

1. Ali Şeriati, Toplumbilim Üzerine, Bir Yayıncılık, İstanbul 1985, s. 105-106.

2. Donald MacRae, Weber, AFA Yayınları, İstanbul 1985, s. 80-83.

3. Ahmet İnsel, "Askeri harcamalarda gerçek tasarruf", Radikal İki, 2.12.2001, s. 5.

4. Erich Fromm, Sevgi ve Şiddetin Kaynağı, Payel Yayınevi, İst. 1979, s. 64.

5. Age., s. 81-82.

6. Ahmet Çakmak, "Reel politiğe boyun eğmenin kaçınılmazlığı", Radikal iki, 20.4.2003, s. 6.

7. Fromm, age., s. 78-79.

8. Sigmund Freud, Uygarlığın Huzursuzluğu, Metis Yayınları, İstanbul 1999, s. 70.

9. Paulo Coelho, "Teşekkürler büyük önder Bush", Radikal, 14.03.2003, s. 8.

Yukarı