2893765 . Ziyaretçi


Okunma Sayısı: 6394

Bu Sayıdaki Diğer Yazılar

Metni Yazdır

KÖPRÜ Dergisini web üzerinden www.yeniasyakitap.com adresinden satın alabilirsiniz.

Kampanyamızdan yararlanarak dergimizin eski sayılarına uygun fiyata sahip olabilirsiniz tıklayın.


 KÖPRÜ / Bahar 95 
 Din ve Siyaset
 KÖPRÜ / Kış 2010 
 İbadet


Copyright © 2006
KÖPRÜ Dergisi
Her Hakkı Saklıdır

Hidayet: Dine Yöneliş Zamanı
Yaz 2005   [ 91. Sayı ]


Postmodernizm Bağlamında "İman"ın Yeniden Keşfi

Rediscovery of Faith in the context of Post-Modernism

Nurullah ÇETİN

Prof. Dr.

İdrak ettiğimiz güncel zaman diliminde önce Batı dünyasında ortaya çıkan, zamanla dünyanın pek çok bölgesine yayılıp ülkemize de gelen postmodern anlayış, bir boyutuyla imanın yeniden keşfini gündeme getirdi. Bunu daha iyi anlayabilmek için Postmodernizmin etkilediği çağdaş dünyayı ve dönemi bu veriler ışığında okumak gerekir. Bu okumanın zeminini oluşturabilmek için önce kavram ve terimleri irdelemeye ve tarihsel süreci ana hatlarıyla görmeye bakalım.

"İman" terimi, genel anlamda bir dine, ilâha, sisteme, düşünceye, ideolojiye inanma, bağlanma anlamını içerir. Mutlak bağlılık, teslimiyet, sorgulamaksızın ya da belli bir sorgulamadan geçirdikten sonra tam bir bağlılıktır bu. Daha özelde ise semavî dinlerin ilâhına ve onun insanlara sunduğu düşünme ve yaşama biçimi olan dine inanmayı karşılar. Felsefî planda ise bazı filozoflar, "iman" ile "şüphe"yi birbirine karşıt iki kavram olarak almış ve buna bağlı olarak da iki ayrı yaklaşım ve yaşama biçimi alanı oluşturmuşlardır. Bu tutum, din karşıtı eleştirel bir tavır alışı içerir. Yani ateist düşünceye göre iman, aklı çalıştırmama, düşünmeden, neyin ne olduğunu tam olarak algılamadan, anlamadan, sorgulamadan olduğu gibi kabullenme ve körü körüne inanmadır.

İslâm bağlamında sahih iman bağlıları ise durumu şu zemin üzerine temellendirmişlerdir: Bir tarafta doğumu ve ölümü olmayan, her şeyi bilen, yaratan, önceyi ve sonrayı ihata etme, kuşatma özelliğine sahip, yanlışsız ve eksiksiz "Hâlık" bir Allah vardır. Diğer yanda ise bilme, anlama, algılama, kavrama, kestirebilme, önsezi bakımından eksik yaratılan, yanlış yapabilen; ama bu alanlarda sürekli tekâmül etme durumunda olduğu hâlde yine de eksik kalmaya mahkûm olan, sonradan yaratılmış ve ölümlü "mahlûk" bir insan var.

Bu iki kanal, insan türünün yaratılışından itibaren değişik şekil ve adlar altında günümüze kadar gelmektedir. Bunları kapsayıcı özellikleri bakımından "ilâhî yaklaşım" ve "seküler yaklaşım" olarak adlandırabiliriz.

Tarih boyunca toplumlara değişik dönemlerde bazen ilâhî yaklaşım, bazen seküler yaklaşım egemen olmuştur. Bu durumun tarihsel gelişim sürecine; özellikle Ortaçağ döneminin bitiminden günümüze kadarki gelişimine ana hatlarıyla bakalım.

Modern Süreç

Ortaçağ sonrasında Rönesans, Reform, Aydınlanma hareketleri gibi atılımlar sonucunda Batıda yeni bir dünya görüşü ortaya çıktı. Ortaçağ'ın bozulmuş (muharref) Hıristiyanlığında ilâhîlik adına beşerîliğin; hatta insanîliğin ezildiği, bastırıldığı, yok sayıldığı skolâstik din anlayışı egemendi. İnsan kaynaklı olan bilim ve sanat üretimine izin verilmiyordu. Bilim, İncil tefsirlerinden, sanat da Meryem, İsa, Ruhulkudüs resimlerinden ibaretti. Yani salt göksel, tanrısal, dinî olan ön plandaydı. Çarpık bir ilâhîlik adına beşerîlik yok sayılıyordu. Aydınlanma döneminde ise bu sefer tam tersine beşerî olan ilâhlaştırıldı. Salt beşer aklının ürünü olan bilim ve sanat yüceltildi. Seküler bir dünya anlayışına doğru adım adım geçildi. Dinlerin sunduğu 'âlem' yerine pozitivist ve materyalist yaklaşımlarla bu dünya varlığı ile sınırlı 'dünya' görüşü egemen olmaya başladı.

Dinin gündemde tuttuğu varlığın ilâhî ve manevî boyutu, öte dünya, Allah, cinler gibi hakikatler terk edildi. Onların yerine fiziksel gerçeklikler dünyası, madde, vahiyle irtibatını kesmiş akıl ve bunun ürünü olan bilim unsurları öne çıktı. Beş duyumuzla algılayabildiğimiz bu dünya varlığı tek gerçeklik olarak kabul ediliyor, bunun dışındaki her şey, deneye tabi tutulamayan, beş duyuyla test edilemeyen bütün manevî, ruhanî değerler yok sayılıyor ve bunlar, 'gerçek dışı' diye kabul ediliyordu. Bu anlayışta gözümüzle gördüğümüz, dokunduğumuz, duyduğumuz, tattığımız, kokladığımız şeyler bilgi konusu olabilir. Olağanüstü figürlere, akılla, deneyle, bilimle açıklanamayan olay ve olgulara ya da insanın kapasitesini aşan hareketlere, havsalanın almadığı duygu, düşünce ve yorumlara, insan dışı figürlere bilimde, sanatta ve edebiyatta yer verilmez.

Her şey, akla ve mantığa uygun olmalıdır. Kişilere bir insanın yapabileceği davranışlar yüklenir ve ona insanüstü güçler izafe edilmez. Yani bilime ve sanata konu olan her şey, bu dünyanın somut, maddî, fiziksel şartları ve varlığıyla sınırlıdır. Dinlerin öngördüğü aşkın (müteâl) olan dışta bırakılmıştır. Onun için bu dönemde seküler medeniyetin etkisi altında bir bilim, sanat ve hayat gelişti. Doğaüstü, insanüstü ve olağanüstülüklerden doğal olana, olağana, beşerî olana ve normale geçildi. Olayların analizinde bu olaylara nelerin sebep olduğunu ve olay sonucunda nelerin ortaya çıktığını, olayın kişiler üzerinde ne gibi duygusal, düşünsel etkiler yaptığını irdelemek ilkesi esas alındı. Yani olayları sebep-sonuç bağlamı içinde determinist bir yaklaşımla düşünme tavrı.

Modernizmde, ilâhî yaklaşımın ürettiği ideal, insan dışı figür ve tipler yerine daha çok günlük hayatta yaşayan, olumlu olumsuz özellikleri olan, güçlü ve zayıf yanlarıyla bir bütün olan, daha somut, daha canlı, içimizden biri ve gerçek tiplere yer verilir. Yani ideal tipler, yerlerini reel tiplere bırakmışlardır. Modern yaklaşım, kişilerin iç dünyalarını, ruhsal durumlarını, iç çelişkilerini, tutkularını, özlemlerini, duygularını, hayallerini tahlil etmeye gayret eder. Dış dünya gerçekliğine bağlı olarak çevre ve mekân algısı, en ince ayrıntıları bile içermeye çalışır. Olağanüstülüklere, masalsı ve efsanevî ögelere değil; gerçekçi, somut ögelere yer verir. Olayların geçtiği, haber alındığı, aktarıldığı zaman dilimleri bellidir ve takvime bağlı zaman anlayışı hâkimdir. Bilim adamı ve sanatçı, hayat ve insanlar karşısında gözlemci, çözümleyici ve eleştirel bir bakış açısına sahiptir. Kendi dışındaki dünyayı gözler, inceler ve onun hakkında düşünce üretip yorumlar, bilimsel açıklamalar ve felsefe yapar.

Pozitivist ve materyalist dünya görüşüne göre içinde yaşadığımız bu dünya esas alınıyor; bunun dışındaki soyut, ruhanî, manevî dünyalar, ahiret âlemi gibi beş duyumuzla somut olarak algılanamayan başka dünyalar kabul edilmiyordu. Dolayısıyla konu edilen dünya, bu dünya ve bu dünyanın şart ve imkânlarıdır. Pozitif bilimlerin ilerlemesiyle bu dünya yaşantıları akla, mantığa, bilime göre düzenleniyor ve bunun dışında öteki dünyalara ve o dünyaların özellik ve şartlarına bakılmıyordu.

Hayat, bilimin kurallarına ve ürünlerine göre kuruluyor; düzenli işleyen ve sürekli gelişen bir dünya tasavvuru ve beş duyumuzla algılayabildiğimiz somut gerçeklikler üzerinde birleşiliyordu. Fakat Birinci Dünya Savaşı ile birlikte salt insan aklına ve aklın ürünü olan pozitif bilime göre kurgulanan ve kendisine büyük ümitler bağlanan dünya tasavvuru, büyük bir hayal kırıklığıyla yıkılmaya başladı.

Bu dönemde belirleyici olan etken, daha çok sosyolojidir. Bilim adamı ve sanatçıların ilgisini daha çok dış dünya, toplum, sosyal olaylar, toplumların sosyal kurtuluş reçeteleri, sosyal karakterli ideolojiler, siyaset vs. çekmeye başladı. Sosyal kurtuluş projelerine büyük bir umut bağlandı. Onun için sosyal olan ön plana çıktı. İç dünya, insan psikolojisi, birey, manevî olan geri planda kaldı.

Bilime ve sanata konu olan figürler, bu dünya insanlarıdır. Cinler, periler, devler vs. insan dışı varlıklar, pozitivist düşünceye göre gerçek ve var kabul edilmediğinden bunlara ciddî bağlamda yer verilmez. Sadece alaya alınmak, gülünmek, saçma olduğunu göstermek için yer verilebilir.

Dış dünyanın düzeni (insanın dışında kalan dünya) yani nesnel gerçeklik ve takvimin (yüzyıl, yıl, mevsim, ay, hafta, gün, saat vb.) belirlediği zaman esas alınır. Bu dünyanın fiziksel şartlarına göre belirlenen ve bölümlenen zaman anlayışı hâkimdir. Evrendeki tabiî ya da insan yapısı mekân ve çevreye önem verilir. Bu dünyada var olan, adı sanı bilinen, görülen mekânlara yer verilir. Kaf dağı gibi var olup olmadığı bilinmeyen hayalî mekânlara yer verilmez. Dilin kendisi değil; yansıttığı şey ön plandadır. Yani dil, gerçekler dünyasını yansıtmak için salt bir araçtır.

Genel anlamda modernizm, Batıda 18. yüzyılda akıl temeline dayalı, her şeyin akla ve mantığa uygunluğunu esas alan, soyut değer ve olguları reddedip somut olana yaslanan, şüpheci, sorgulayıcı ve hümanist karakterli (ilâhî olana karşı beşerî olanın öncelenmesi bağlamında) olan Aydınlanma dönemiyle başlıyor. 18. Yüzyıl Fransız filozofları, salt akla dayalı bilgi, felsefe ve sistem üretmeye çalıştılar. Dolayısıyla yeni toplumsal yapı, akla dayalı olarak kurulacaktı. Bu, Ortaçağ dogmatizmine bir tepki olarak ortaya çıktı.

Modernist düşünce Sokrates, Platon, Aristoteles'te de vardır. Ancak modern düşünce, daha geniş planda Descartes ile başlar. Descartes, geleneksel olarak gelen tarihî ve kutsal rivayetleri akılla sorgulamaya başladı. Ondan önce rivayet kültürü egemendi. Yani üstatların söyledikleri sorgulanmadan, akılla test edilmeden doğru kabul ediliyor; bilgiler, deneyle değil soyut anlamda zihin çalıştırmayla, düşünmeyle üretiliyordu. Descartes'tan sonra akıl kültürü egemen olmaya başladı. Yani bilgiler, somut deneylerle, önceden bilinenler şüpheci eleştirel bir yaklaşımla yeniden irdelenmeye ve doğrulukları test edilmeye başladı. Bu doğrultuda akla mantığa dayalı pozitivist bir bilim ve dünya görüşü doğdu. Göreceli olan akıl mutlaklaştırıldı.

Birinci Dünya Savaşı'nın sebep olduğu büyük ölçekli tahribat, geleneksel kurum, kuruluş ve anlayışlara, aklın ve pozitivizmin belirleyiciliğine olan güveni büyük ölçüde sarstı. Freud, psikolojide insan davranış ve düşüncelerinde bilinç altına büyük bir belirleyicilik gücü verdi. Nietzche, geleneksel tanrı kavramına olan inancı sarstı. Marks, ekonomik ve sosyal olayların belirleyiciliğine büyük önem verdi.

Dünya çapındaki savaşlar ve değişiklikler, zihinsel ve toplumsal anlamda uyum ve ahengin ortadan kalkmasına ve karmaşaya yol açtı. Dilin düz bir biçimde dış dünya gerçekliğini yansıtma işlevi silinmeye ve yeni ifade imkânları aranmaya başladı. Akla ve bilinene uygun yerleşik anlatım yöntemleri ve teknikler yerine yenileri araştırıldı. Dolaşık ve karmaşık anlatım yöntemleri denendi, simgelere, mitolojiye, türler arası ilişkilere, değişik türde söyleyişlere, mistisisizme, nihilizme, fanteziye yönelindi. İyimserlikten çok kötümserlik, bezginlik, umutsuzluk, korkular, kuşkular hâkim olmaya başladı. Dış dünyaya açılma, pozitivist ve materyalist yaklaşım ve aklın mutlak gücü ve güvenilirliliği sorgulanmaya başladı. Bunun yerine ruhsal olana, ruhun esrarengiz âlemlerine, doğa ötesine, mitolojiye, hayal ürünlerine, tarihsel kültürlere eğilim arttı.

Postmodernizm öncesi modern süreç, içe dönüktür ve birey olarak insanın iç dünyasına, ruhuna, bilinçaltına eğilir. İnsanın iç dünya zenginliğini keşfe çıkar. Modernist, bu sefer gerçeğin dış dünyada değil; insanın iç dünyasında, ruhsal dünyasında saklı olduğuna inanmaya başladı ve toplum yerine bireye, sosyal olan yerine psikolojik olana yöneldi. Moderniste göre hayatın gerçekleri, bireylerin iç dünyalarının deşilmesiyle ortaya çıkar. Onda gerçek kavramına yaklaşım, geleneksel yaklaşımdan ayrışmıştır. Buna göre gerçek denilen şeyin kesin bir tanımı ve varlığı yoktur. Kişilere göre farklı yorumlanabilen pek çok gerçek vardır.

Son dönem modernizminde sosyoloji, etkisini büyük oranda kaybetti ve onun yerine psikoloji geçerek belirleyici bir rol oynadı. Sosyal yapılar yerine ruhsal yapılar ve karmaşık bilinç yapıları irdelenmeye, deşilmeye başlandı. Modernistler, kitlesel nitelikli sosyal özellikteki çözüm önerileri yerine fert olarak insanı ve onun bireysel dünyasını ele aldılar. Aklın ve mantığın kontrol ettiği bilince dayalı yapıları değil, karmakarışık bilinçaltını esas aldılar.

Geleneksel ve klâsik olarak kabul ettikleri dinî inançlar, yerleşik ahlâk kuralları ve yönetim biçimleri gibi kurumlara inançlarını yitirmişlerdir. Efsane, masal, mitoloji, değişik motif gibi akla aykırı ve uydurma kabul edilen unsurlara dayanarak, bunları yeni biçimlere dönüştürerek hayatın anlamını sanatta bulmaya çalıştılar. Daha çok biçimsel bir estetik kurma peşindeydiler.

Hayatın bütünlüğü parçalanmış, öznel bireysel bilincin birbirinden kopuk çağrışımlarına yer verilmiştir. Dış dünyayı ve dış gerçekleri olduğu gibi vermekten çok içe, bireysel olana yönelinmiştir. Topluma, dış gerçeğe ve dünyaya, sosyal olanlara, geleneklere, törelere, kanunlara büyük oranda karşı çıkılır ve yer vermemeye çalışılır. Yabancılaşma ve yalnızlaşma sonucu ortaya çıkan bireyselleşme durumunun bir uzantısı olarak kişi, toplumsal yapılara, ortak değerlere karşı yabancılaşır ve kendi bireysel dünyasına ve içine döner. Dolayısıyla iç dünyalarını yansıtmak üzere bilinç akımı, iç konuşma gibi yöntemlere başvurulur.

Kişiler, ortak, genel ve dış gerçekliğe bağlı tek bir dünyada değil; bilinçaltı akımıyla oluşturulan kendi öznel, bireysel ve birbirinden farklı dünyalarında yaşarlar. Kişinin içinde yaşadığı dünyaya yabancılaşması sonucu bireysel algılamaya öncelik verilmiştir. İnsanlar, toplumsal anlamda sürü davranışları değil; daha çok bireyleşme ve bireysel tavır alış ortaya koyarlar. İnsan, kendi kendini yoklar (murakabe: Otokritik), sosyal ve tabiî çevresini, o zamana kadar kabullenilmiş değer yargılarını ve yerleşik tüm anlayış ve kurumları yeniden sorgular.

Bu süreçte iç dünya düzeni (fert olarak insanın ruh dünyası) esas alınır. Takvimin belirlediği kronolojik zaman değil, insanın içinde zihnen özgürce dolaşabildiği öznel zaman (insan, hayaliyle bir anda hem geçmiş hem gelecek hem şimdiyi bir anda yaşayabildiği gibi istediği an geçmişte ve gelecekte de yaşayabilir), hayalin ve zihnin soyutlaştırdığı öznel bir mekân, insanlar arası ilişkileri kendisinin belirlediği (toplum ya da başka birisinin değil) bir sosyal düzen vb. unsurlardan kurulu öznel ve hür evren üzerine temellenir. Böyle bir düzen içinde insanın baş başa olduğu iradesi, etken, belirleyici ve birincil konumdadır. Dış dünya düzeni de insana göre sunulur.

Ancak postmodernizmle birlikte pozitivist anlayışın dışarda bıraktığı, kabul etmediği fiziksel nitelikli olmayan ve gerçeklik dışı kabul edilen unsurlar, başka gerekçelerle bilime, sanata ve edebiyata tekrar girmeye başladı.

Postmodern Süreç

Postmodernizm, 'modernizm sonrası, modernizmden kaynaklanmakla birlikte ondan bazı farklılıklar gösteren' demektir. Bu, modernizmden sonraki aşamayı ve modernizmden bazı noktalarda farklılaşmayı ve kopuşu imler.

'Modern sonrası' demek olan postmodernizm, Aydınlanma çağında temelleri atılan tüm modern yapı ve anlayışlara karşı oluşturulmaya çalışılan yeni sanat ve düşünce anlayışının genel adıdır. Aydınlanmacı düşünceye dayalı modernizm, geleneğe ve dine karşı olduğundan, eski metinlerden ve geçmişe ait kültürel motiflerden yararlanmayı reddediyordu. Tek kaynak insan aklı ve onun ürettiği ilkeler, kurallar, ekoller ve sistemlerdi.

Postmodernizm, bu anlayışa karşı çıkarak geleneğe ve dine olduğu gibi başka kültürlere de yaslanılabileceğini iddia etti. Modernizm, ferdî ve sosyal sorunlara salt aklı esas alan tekçi çözüm önerileri sunuyordu. Ferdi, toplumu, devleti ve dünyayı, genelleme yaparak akıl üzerine kurulmuş siyasî ve felsefî sistemlerle tanımlıyordu. Postmodernizm ise tekçi ve genellemeci ferdî ve sosyal kurtuluş reçetelerini reddediyor, onun yerine ferdin işine yarayan her şeyden faydalanılması gerektiği esasını getiriyordu.

Bu akım, 1960'lardan bu yana Amerika Birleşik Devletleri'nde, 1970'lerden sonra da Avrupa'da yaygın bir etkiye sahip olan bir bakış açısıdır. Postmodernizm, hem birebir gerçeklik sunumuna dayalı klâsik anlayışa, hem de bilinçaltı gerçekliği ve simgesel sunuma dayalı olan modern anlayışa bir tepkidir. Dış gerçekliğin birebir kopya hâlinde yansıtılmasına olduğu gibi; iç gerçekliği yansıtmaya dayanan modernist akıma, onun bilinç akımı yöntemine bir tepki olarak doğdu. Bir bakıma modernizm eleştirisi temeli üzerine kurulmuş olan postmodernizm, 17., 18. ve 19. yüzyıllarda egemen olan Aydınlanma felsefesine dayalı akılcı, kuralcı, pozitivist, ilerlemeci ve maddeci modernlik anlayışına bir tepkidir. Aynı zamanda modernizmin "bazı evrensel gerçekler vardır, bunlar herkes tarafından sorgulanmadan kabul edilmelidir" gibi bir anlayışına reddiyedir.

Postmodernizm modernizmin, içinde yaşadığımız dünyayı "gerçek dünya" sunumuna bir tepki olarak, "hayır bu dünya gerçek değil; kurmaca bir dünyadır" dedi. Roman, sinema gibi sanat ürünlerinde dünyayı bu tür algılama biçimini görebiliyoruz. Bu da büyük ölçüde dinlerin, özellikle İslâm'ın "bu dünya, bir oyun ve oyalanma yeridir, bu dünya yalan dünyadır, asıl gerçek dünya, ahiret âlemidir" gibi bir yaklaşımına bir ölçüde uygun düşüyor.

Postmodernizmde gerçeklik yerine kurmaca, aklî olan, makûl olan karşısında hayalî olan, yani akla uygun olmayan, uyanıklık hâli yerine rüya hâli daha önceliklidir.

Postmodernist, tek bir konu, tek boyutlu kahraman anlayışı, tek bir anlatım biçimi, tek bir bakış açısı, tek bir kültüre ait motifler yerine çok yönlü ve değişik unsurları bir arada kullanma yoluna gitmiştir. Yazar, değişik üslûplar kullanır, birçok anlatıcı türüne yer verir, farklı anlatım yöntemlerine başvurur. Postmodernizmde çok boyutluluk, farklılıkların zenginliği ilkesi esastır. Bütünlüklü tek bir doğru yok; bunun yerine farklı ve parçalardan oluşan doğrular vardır. Buna göre içinde yaşadığımız somut dünyaya alternatif dünyalar çıkarılır. Bu bağlamda mitolojiye, masallara, tarihsel dönemlere, efsanelere, fanteziye, dinî motiflere yer verilir. Böylece sadece içinde yaşadığımız somut dünya yoktur; bunun yanında kültürel birikimimizde, iç dünyamızda, ruhumuzda, toplumsal ve bireysel hafızamızda başka dünyalar ve başka gerçekler de vardır; onlara da önem vermeliyiz düşüncesindedirler. Dolayısıyla gerçek olanla kurgusal ve düşsel olan iç içe geçirilerek harmanlanır.

Postmodernizmde beş duyumuzla algılanabilen, somut, deneyle test edilebilen pozitivist ve materyalist anlayışa bağlı gerçeklikle inanıp inanmamaya bağlı olan, soyut ve hayalî nitelikli gerçeklikler iç içe geçmiştir. İnsanlar, cinler, periler, hayaletler, hortlaklar, devler, melekler, şeytanlar, gerçek mekânlarla gerçekdışı mekânlar, gerçek zamanlarla gerçek üstü zamanlar, rüya ile gerçek hayat iç içedir.

Postmodern ürünlerde kişiler, bilinen anlamıyla gerçek kişilikler olduğu gibi gerçek dünyadan bağımsız, uydurma ve hayalî kişiler de olabilir. Gerçek dünyada var olan ya da tarihte gerçekten yaşamış olan kişilerle uydurma ve hayalî figür ve kişiler karşı karşıya getirilebilir.

Bunlara göre insan, aslında bir tiyatro oyunu olan ve gerçek olarak bilinen bu hayatta rolünü oynayan bir oyuncudur. İnsan da kurmaca dünyada kendisine verilen rolü oynayan bir kişidir. Dolayısıyla hayat oyuncusu olan kişilerle eser oyuncusu olan kişiler arasında çok da büyük bir fark ve mesafe yoktur. Bu durum, İslâm'ın insan dışında melek, şeytan gibi farklı figürler de vardır gerçekliği ile uyuşuyor.

Postmodernizmin kesin ve nesnel zaman ölçüleri yerine belirsiz ve öznel zaman anlayışına yer vermesi, İslâm'ın zamanın bu dünya zamanı ile sınırlı olmayıp evrenselliği ve sınırsızlığı anlayışıyla örtüşüyor.

Ayrıca postmodernizmin gerçek dünya mekânları ile hayalî dünya mekânları iç içe vermesi, yine İslâm'ın mekânın bu dünya ile sınırlı olmaması ilkesiyle paralel bir yakınlığı var.

Sonuç

Sanatta, edebiyatta, düşüncede vb. her alanda ortaya çıkan postmodern yaklaşım, her şeyden önce salt insan aklının yetersizliğini görmüş, pozitivist mantığın insanın sadece biyolojik ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik çalışmalarının eksikliğini anlamış ve insanı bu dar sınırlarından kurtarıp ona ruhsal ve manevî açılım sağlamaya ihtiyaç duymuştur. Bu doğrultuda eski geleneksel kültürlere, dinî motiflere, metafizik kaynaklara eğilme, oralardan yararlanma gereği duymuştur. Bunun doğal sonucu olarak da yeni bir teneffüs alanı ihtiyacı sevkiyle semavî dinlerin "iman"ı yeniden keşfedilmeye başlanmıştır.

Büyülerle, sihirlerle, insan dışı figürlerle, tasavvufla, alternatif soyut mekânlarla, bilinenden farklı zaman algısıyla dolu fantastik yayınlar, aslında tamamen akla odaklanmış ve modern anlamda rasyonel düşünce ve bakış açısına şartlanmış Batılı insanın ruhsal ve manevî açılım arzusuna cevap vermek için kurgulanmış. Yahudilik ve Hıristiyanlık hurafelerini içerse de postmodern metinlerde görülen yapı, din diye bilinen, dine ait unsur ve motifleri yeniden hatırlama ve onlarla manevî doyum ve tatmin arayışının sonucu olarak üretilmiş unsurlardan oluşur. Postmodernizmin mistik bir eğilim ortaya koyması, aklî alanın yetersizliği karşısında akıl dışı alanların mütecessis nazarlarla yoklanmasıdır. Son dönem Batılı insanı, kendisini kuşatan madde, eşya, somut, görünen, fizik duvarları içinde sıkılmış, bunalmış; onun ötesinde görünmeyene, mistisizme, soyuta, manaya, ruha, imana, dine açılma gereği duymuştur. Bu, aşkın bir hayat özlemine bağlı bir tasavvurdur. Postmodernizmin fantastikle deşelediği şey, nihaî olarak imana dayanıyor.

Öz

'Modern sonrası' demek olan postmodernizm, Aydınlanma çağında temelleri atılan tüm modern yapı ve anlayışlara karşı oluşturulmaya çalışılan yeni sanat ve düşünce anlayışının genel adıdır.

Önce Batı dünyasında ortaya çıkan, zamanla dünyanın pek çok bölgesine yayılıp ülkemize de gelen postmodern anlayış, bir boyutuyla imanın yeniden keşfini gündeme getirmiştir.

Sanatta, edebiyatta, düşüncede vb. her alanda ortaya çıkan postmodern yaklaşım, her şeyden önce salt insan aklının yetersizliğini görmüş, pozitivist mantığın insanın sadece biyolojik ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik çalışmalarının eksikliğini anlamış ve insanı bu dar sınırlarından kurtarıp ona ruhsal ve manevî açılım sağlamaya ihtiyaç duymuştur. Bu doğrultuda eski geleneksel kültürlere, dinî motiflere, metafizik kaynaklara eğilerek oralardan yararlanmaya, yeni bir teneffüs alanı ihtiyacı sevkiyle semavî dinlerin "iman"ını yeniden keşfetmeye başlamıştır.

Son dönem Batı insanı, kendisini kuşatan madde, eşya, somut, görünen, fizik duvarları içinde sıkılmış, bunalmış; onun ötesinde görünmeyene, mistisizme, soyuta, manaya, ruha, imana, dine açılma gereği duymuştur. Postmodernizmin fantastikle deşelediği şey, nihaî olarak imana dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Pozitivizm, Materyalizm, Aydınlanma Çağı, Modernizm, Postmodernizm, İman

Abstract

Post-modernism, meaning after the modern, is the general name for the understanding of thought formed against all the modern forms and perceptions whose foundations laid in Enlightenment.

Post-modern understanding, which expanded many parts of the world and eventually visited our country as well, in a way, put the rediscovery of faith on the agenda.

Post-modern approach, which appeared in art, literature, thought and etc., first of all, saw the insufficiency of the mind, understood the deficiency of the works of positivist logic which merely tries to meet the biological needs of the man, and needed to relieve the man by rescuing from these narrow limits and to give the man a new spiritual and moral vision. In this context, it began to focus on and benefit from the old traditional cultures, religious motives and metaphysical resources and to rediscover the "faith" of celestial religions urged by the need for a new breath.

The man of the West in the last period is depressed by the surrounding visible, physical, concrete material elements, and needs to tend towards the unseen, mystic, abstract, meaning, spirit, faith, and religion. What Post-modernism is digging into with phantasm is finally based on faith.

Key Words: Positivism, Materialism, Enlightenment, Modernism, Post-modernism, Faith

Yukarı